Datum: 17 april 2026

Locatie: Dorpshuis De Cluse, Martinusweg 29, 6914 AL Herwen

Aanvang: 19.00 uur

Agenda

1. Opening door de voorzitter.
2. Vaststellen agenda.
3. Vaststellen notulen vorige jaarvergadering d.d. 11-04-2025.
4. Ingekomen stukken / Mededelingen.
5. Jaarverslag 2025 secretaris.
6. Verslag Kascontrolecommissie.
7. Verkiezing reserve lid kascontrole.
8. Jaarrekening 2025 / Begroting 2026.
9. Statuten: noodzakelijke en voorgestelde wijzigingen.
10. Bestuursverkiezing: Aftredend en herkiesbaar Cora Verburg en Toon Hendriksen. André van Megen heeft om persoonlijke redenen zijn bestuursfunctie neergelegd. Omdat we het bestuur in aantal willen verkleinen (zie toelichting bij punt 9) wordt geen opvolger voorgesteld. Statutair kunnen vanuit de ALV bestuurskandidaten worden voorgesteld. Voor informatie over die procedure contact de secretaris.
11. Rondvraag.
12. Sluiting jaarvergadering.
13. Presentatie door Ad en Ineke Grob: ‘Wateroverlast op het Gelders Eiland in de 20e eeuw’
14. Afsluiting

Pauze: 20.00 – 20.15 uur

Lezing

Presentatie ‘Wateroverlast op het Gelders Eiland in de 20e eeuw’

Ad Grob heeft uit zijn verzameling foto’s en ansichtkaarten een presentatie samengesteld over wateroverlast op het Gelders Eiland in de 20e eeuw. Wat zorgde voor die wateroverlast? Ad laat zien hoe, smeltwater uit hoger gelegen delen van de Rijn, ijsvorming, overdadige regen, maar ook perioden van droogte wateroverlast bracht. De bewoners op het Gelders Eiland hebben vaak in de 20e eeuw strijd moeten leveren met het water. De weersomstandigheden brachten soms ook bijzondere ervaringen. Zo kon je over de dichtgevroren Rijn naar de overkant lopen. Het water weren vroeg veel inzet. Evenals het opruimen en opknappen van have en goed na wateroverlast. Dit bracht bewoners ook samen door elkaar waar nodig te helpen. Dit kenmerkt het Gelders Eiland. Met de stem van Ineke Grob worden we ingewijd in de aanleidingen voor wateroverlast en hoe de bewoners daar mee zijn omgegaan.

Leden zijn hartelijk uitgenodigd voor de Jaarvergadering die begint om 19.00 uur. Om 20.00 uur zijn naast leden ook geïnteresseerden welkom voor de presentatie. Gratis entree, een vrije gift na afloop wordt gewaardeerd.

Bijlagen: 
- Notulen jaarvergadering 2025
- Jaarverslag 2025
- Jaarrekening 2025
- Begroting 2026
- Akte van statutenwijziging
- Toelichting bij akte van statutenwijziging

Omroep Gelderland gaf het evenement speciale aandacht. Hier te zien

Het HKR-café bij de mobiele expositie in Café de Dijk in Pannerden trok goed 45 bezoekers. Er was veel onderling gesprek. Op andere dagen trok de expositie daar ook belangstelling. We gaan met de mobiele expositie door in de dorpen. Vanaf 28 maart tot en met 17 april 2026 staat deze in Dorpshuis De Cluse in Herwen. We sluiten de expo daar af op 17 april met een documentaire door Ad Grob over 'Wateroverlast op het Gelders Eiland in de 20e eeuw'. Dit is aansluitend op onze ALV aldaar.

Van 31 mei tot en met 14 juni staat de expositie in Dorpshuis De Spieker in Spijk.

Ze zijn zichtbaar in de straten op de Kop van Tolkamer. Stenen met historische foto's. Wie bij zo'n tegel stilstaat ziet hoe het vanaf daar in vroeger tijden was. Wie dan verder de straat in kijkt, ziet hoe het nu is.

Wie het verhaal erbij wil lezen, kan dat via de QR-code op de tegel vinden.

We zijn blij dat dit ‘project’ nu klaar is. Onze vereniging heeft er veel inspanning voor geleverd: foto’s leveren; aangeven waar de foto in het straatbeeld moet komen; verhalen bij elke foto maken; deze verhalen op onze website beschikbaar maken.
Maak gerust eens een wandeling om de historische foto’s te ontdekken

Aanzicht van de verdwenen burcht ‘Het Tolhuys’ met rechts de contour van de Dikke Toren. Fotoafbeelding (1,92x1,08 m) hangt nu in het Gezondheidscentrum Geuzenwaard. Het is een foto, gemaakt en vergroot door Hans Keuls (begin jaren ‘60), van een ets (126 x 262 mm) van Claes Jansz. Visscher (1649). Prenten ervan werden gedrukt en uitgegeven door J. Bleau, onder de titel “Het Tolhvis”, 1649’; een origineel is o.a. te vinden in het Gelders Archief (nr. 1551-1894).

Het Tolhuys zelf werd gebouwd in de 14e eeuw door Graaf Reinald I van Gelre. Het diende op de eerste plaats als ‘administratiekantoor’ voor tolheffing voor de passerende schepen op de Rijn, die toen nog vanaf Tolkamer via de huidige Geuzenwaard richting Elten en Oud-Zevenaar liep. Op de splitsing van Rijn en Waal heeft Het Tolhuys als hertogelijke burcht een belangrijke rol gespeeld in de Gelderse en Kleefse geschiedenis, ook militair-strategisch. Met het verzanden van de Rijn en niet meer op het splitsingspunt met de Waal raakt Het Tolhuys vanaf begin 18e eeuw in verval. Archeologische muurresten en het nog wel overeind staande Schipperspoortje (aan de Dorpsdijk) zijn de enige tastbare herinneringen aan deze roemrijke burcht, die ooit stond op het huidige terrein van de R.K kerk en het kerkhof.

De uitvergrote foto (met afsnijdingen van het origineel aan de zijkanten) werd in de jaren zestig gemaakt, bewerkt en ingelijst door de Westervoortse fotograaf Hans Keuls als huwelijkscadeau voor zijn zwager, de cafébaas Wim Mulder. Deze hing hem aan de muur in zijn café ‘Het Tolhuis’ aan de Hoofdstraat in Tolkamer (nu modezaak “Kaatje”). In 1973 schonk hij de ingelijste foto aan de carnavalsvereniging “Het Olde Tollus” toen zijn zaak slijterij werd. Na twee- of driemaal gebruikt te zijn als carnavalsversiering is onduidelijk wat er met de lijst gebeurd is. Tot voor enkele jaren, toen Marciano Beijkirch en Heleen Feijen hem aantroffen op de zolder van hun net gekochte huis. Zij stelden de ingelijste uitvergrote foto ter beschikking aan de Heemkundekring Rijnwaarden, die hem, weliswaar beschadigd, in juni 2022 een prominente plaats konden geven op de tentoonstelling “Passage du Rhin, Lobith 1672”. Na een opknapbeurt door vrijwilligers van de “Hobbyclub Lobith” in 2025 kreeg de lijst een nieuwe vaste plek in de hal van het Gezondheidscentrum Geuzenwaard, direct tegenover het terrein waar ooit Het Tolhuys stond.

Bron: persoonlijke mededelingen Wim Mulder en Maria Snip (maart 2025).

16 januari 2025, Lobith
Door Henny van der Meijden

Jullie moesten gaan evacueren uit Spijk. Hoe oud was je in 45?
Ik ben in 36 geboren. Dus ik was dus 9. We kregen de opdracht van de Duitse Wehrmacht, heb ik later nagevraagd. Wij moesten weg in verband met de beschietingen. De Elterberg lag onder vuur, wel 72 uur lang. We konden dat gewoon hoorden eerst boem en dan een paar seconde later gefluit en dan sloeg weer een granaat de Elterberg in. En toen zijn wij vertrokken met hulp met paard en wagen, mijn fietsje was achter de kar gespannen. Ik heb veel gelopen en veel stukken gefietst. We zijn via Emmerik via de Moddeich, naar ’s Heerenberg gegaan. Bij de witte paters hebben wij overnacht en vandaaruit moesten wij doortrekken naar Lichtenvoorde, bij een grote boer. En die boer die vroeg aan mijn vader en mijn oom, want een broer van mijn vader die was vroeger ook altijd bij ons in de kost en die is later ook altijd bij ons gebleven. En toen vroeg die boer: ‘zijn jullie bereid om hier te blijven en mij te helpen want mijn knechten zijn weg’ toen zei mijn vader: ‘nou dat vind ik prima.’ Dus die boer die neemt contact op met die Commissie die de evacuatie verzorgde. Maar dat mocht niet want wij moesten in plaats maken voor de volgende lichting . En toen zijn wij uit Lichtenvoorde vertrokken naar Diepenbroek en daar hebben wij bij de familie Ardes zoveel maanden gezeten tot mei 45. Toen mochten ze eerst gaan kijken voordat wij via dat bureau weer terug mochten naar Spijk.

En hoe kwamen jullie terug?
We zijn teruggekomen weer met paard en wagen en toen zijn wij, hoe heet die boerderij, je had daar vroeger een veerpontje. Bij Houberg, want de brug lag eruit. Ze hebben ons over gezet met een roeibootje en aan de andere kant stond weer een vervoermiddel voor onze spulletjes naar Spijk.

Toen kwamen jullie terug in Spijk. En dat huis waar jullie in woonden?
Vroeger heette dat De Onrust, dat waren 14 aaneen gebouwde woningen op een rij. Er was niet veel schade aan die huizen, ramen en deuren dat zat er allemaal nog, geen inslag van bommen of granaten of zo. Wel waren de huizen meestal leeggehaald. Later is de helft gerenoveerd en de rest is gesloopt en nieuwgebouwd. Ons huis was niet erg kapot. Mijn vader en moeder die hadden ongeveer een jaar eerder, een nieuw bankstel gekocht en dat was foetsie, het was weg, de kamer was leeg, de stoelen de tafels, alles was weg. Mijn vader moest weer beginnen bij de steenfabriek om de persen op te bouwen en weer op gang te brengen. Er was een stalmeester van de steenfabriek Daems, die woonde in dat grote witte huis aan de dijk en die vroeg aan mijn vader of hij een keer koffie kwam drinken. Dus mijn vader doet dat en die gaat netjes in die stoel zitten en die zit zo te kijken toen zei hij zo tegen die man: ‘wat een bekend bankstel lijkt mij dat.’ En toen zei die man nou ja, bij ons hebben ze het gelukkig niet weggehaald is dat alles blijven staan.’ Mijn vader vroeg of hij even onder die stoel mocht kijken. Die man kiept die stoel om, hij beurt een flap op en dan staat daar ‘familie Schimmel’ onder geschreven. En toen was de boot aan. Dus die was al eerder hier geweest en ja en god weet wat die allemaal….

Schade in Spijk
Er is verder buiten die bommenwerper die er gevallen is in 1939 niets neergekomen in Spijk. Natuurlijk wel op de steenfabriek. Er waren ook luchtgevechten. Als wij in oorlogstijd van school op de Ameidsedam naar huis gingen, moesten wij onder langs de dijk lopen. We mochten niet over de dijk lopen want daar had je iedere keer luchtgevechten boven de Rijn en de aanval op het Ruhrgebied. Ik kan me geen schade herinneren, ook de kerk was niet beschadigd, ondanks het feit dat Spijk in het schutsveld van de Duitsers op de Elterberg en de geallieerden in Nijmegen. Eén keer was het raak, nog vóór de evacuatie, toen waren wij nog daar. Daar was een gezin en de moeder die had 's morgens wat uit de schuur gehaald. En op een gegeven moment hoorden we allemaal een flinke knal en toen ze weer naar buiten liep toen was de deur half weg. Dus toen was een blindganger terechtgekomen.

Goris Schimmel in Spijk

Evacuatie in Diepenheim
Jaren later gingen we met onze vriendengroep naar de Holterberg op vakantie. Op mijn verzoek stopten we in Diepenheim in een café om koffie te drinken. Daar hingen foto’s in de gang. De eigenaar vroeg waar ik naar keek. ‘Dat was tocht de boerderij van de familie Ardés? En dat is toch de school die daar stond? Wij zaten bij de familie Ardés geëvacueerd gezeten. Wij zaten in de kelder maar daar konden we over de weg kijken en wij gezien dat de geallieerden die grote schoorsteen eraf geschoten hebben, die hebben ze helemaal kapot geschoten. Van de familie leefde niemand meer, volgens de café eigenaar, alleen de zoon, maar die heb ik nooit gezien dus dat had geen zin om daar naar toe te gaan. Eerder was is met mijn ouders nog wel in Diepenheim bij de familie Ardés geweest.

Toen kwamen jullie terug. Ging je meteen weer naar school?
In de oorlog was ik gewoon naar school geweest. Toen we weer terug kwamen was de school nog niet open, dat is wat later gekomen. Je begon meteen met het opknappen van de moestuin, zodat er weer gezaaid kon worden.

Nog een verhaal uit die tijd
Wat ik nog wel wil zeggen toen die bommenwerper is gevallen op Spijk, had die onder de vleugels van die grote soort jute tanks met brandstof erin om de vlucht terug te kunnen maken en die lagen hier in een wei. Daar namen we wat van mee. Mijn moeder maakte de kachel aan met een beetje van dat spul. Maar op een ochtend gooide ze wat van dat spul op brandende houtblokken in de kachel en whoem, een steekvlam. Ze was onder de armen helemaal verbrand, de kin helemaal verbrand, de neus verbrand, de wenkbrauwen weg. De hulp werd ingeroepen van een Engelse dokter die daar met zijn detachement gelegerd was. Hij kwam elke dag om haar te verzorgen. Heel lang hebben we met de feestdagen, zo met kerst, een kaart gestuurd en dan kregen we ook altijd van dat gezin een kaart terug. Ik ben helaas, door het verhuizen en het verloop van de tijd, het adres kwijtgeraakt. Maar het was in Engeland, ja in Engeland.

Drie jaar geleden besteedde de Heemkundekring Rijnwaarden een jaar lang aandacht aan de overtocht van Lodewijk XIV over de Rijn. Die 'Passage du Rhin' houdt lid Marciano Hendriks nog steeds actief. Deze aardrijkskundige gaat graag met een kleine groep op excursie om te verhalen over dit historisch gebeuren. Hij weet spannend te vertellen over de glorieuze overtocht van Lodewijk XIV bij Lobith. Hij toont daarbij in het landschap de aanwijzingen die terug te leiden zijn naar deze tijd.

Marciano werkt samen met de ondernemers van LiemersXperience. Samen organiseren zijn een 4,5 à 5 uur durende excursie op een E-chopper vanuit Lobith naar Elten - Emmerich en over de Rijn naar het Duitse dorpje Schenkenschanz en dan weer in Nederland via Millingen aan de Rijn terug naar Lobith. 

Inspirerend hoe deze jonge mensen de geschiedenis van het Gelders Eiland levend houden.

In deze video vertelt Marciano over zijn werk als gids.

Alweer een maand of negen werd ik gevraagd de hoofdredactie van het blad op me te nemen. Dat deed ik met alle plezier, want ik vond het hoog tijd worden dat allerlei zaken in een nieuw jasje werden gestoken. Al sinds ik me in Lobith vestigde en lid werd van de Heemkundekring Rijnwaarden, was ik niet erg ingenomen met de manier waarop het blad werd vormgegeven. Dat moest toch stukken beter kunnen! Maar als outsider binnen de gemeenschap wilde ik me daar nu niet direct mee gaan bemoeien. Bovendien vond ik het niet meer dan vanzelfsprekend degene in ere te houden die al zo lang het blad onder zijn hoede had. Elke club moet immers zorgvuldig omgaan met degene die zich belangeloos inzetten, zeker als die inzet enkele decennia omvat. Maar toen me eenmaal werd gevraagd de hoofdredactie op me te nemen, heb ik de gelegenheid met twee handen aangepakt. Daar kwamen drie afspraken uit voort: (1) het blad moest echt rigoureus anders worden; (2) die verandering moet zorgvuldig worden voorbereid en pas met ingang van het nieuwe jaar gestalte krijgen; (3) er moet een onafhankelijke redactie komen die de verantwoordelijkheid voor het blad op zich neemt.

In overleg met het bestuur heeft op basis van die drie punten door de nieuwe redactie van drie personen het blad een complete metamorfose ondergaan. Het is mooi dat dit ongeveer gelijktijdig verloopt met de vernieuwde website van de heemkundekring, ook illustratief voor de vernieuwing die het bestuur nastreeft. De Waordsman is nu compleet anders dan de leden gewend waren en de redactie is dan ook zeer benieuwd naar uw beoordeling.

Laat ons uw opmerkingen weten, zodat we hiermee bij de volgende edities mogelijk rekening kunnen houden. Rest mij slechts u veel plezier te wensen met de eerste vernieuwde uitgave van De Waordsman.

Word lid en ontvang 4 per jaar het verenigingsblad 'De Waordsman'. U krijgt de digitale nieuwsbrief en heeft gratis toegang bij lezingen en tentoonstellingen. De jaarlijkse contributie bedraagt slechts€ 21,50  Ja, ik wordt lid 

Heb je dat wel eens? Dat je langs een oude ruïne of een kunstwerk loopt en je afvraagt: “Wat is dit eigenlijk, en waarom is het hier?” De Ridders van Gelre brengen het verhaal tot leven. Ridder René je mee naar de resten van het beroemde Tolhuis in Lobith, ooit een goudmijn voor de hertogen van Gelre.

Op het dorpsplein in Lobith staat een indrukwekkende maquette van kasteel Het Tolhuys. Dit middeleeuwse fort lag ooit pal aan de Rijn, die toen nog onder de Eltenberg door richting Arnhem stroomde. In de achttiende eeuw werd de rivier omgelegd, en het kasteel zelf bestaat niet meer. Maar de maquette laat zien hoe deze imposante burcht eruit moet hebben gezien.

Tolkasteel in de Bloeitijd van de Hanze

Het Tolhuis speelde een sleutelrol in de Gelderse geschiedenis. Vanaf 1222 moesten alle Rijnschepen hier aanmeren en tol betalen aan de hertog van Gelre. De Rijn was dé transportader van West-Europa, en de tolheffing bracht enorme rijkdom. Het fort was een economische spil tijdens de Hanzeperiode, toen steden als Keulen en Zutphen floreerden.

Een houten barricade in de Rijn dwong schepen te stoppen bij het Tolhuys. Hier betaalden ze via het zogeheten Schipperspoortje hun bijdrage aan de schatkist. Dit poortje is het enige wat nog over is van het kasteel. Het staat nu aan de rand van Lobith, waar je met wat fantasie de oude rivierbedding nog kunt herkennen.

Hertogelijke Residentie

Het Tolhuys was niet alleen een economische hub, maar ook een residentie voor de Gelderse adel. Hertogin Katharina van Kleef, beroemd om haar luxe levensstijl, hield hier papegaaien en zelfs een aap. Het kasteel bruiste van leven en luxe – een echo van een glorieuze tijd.

Bekijk hieronder filmpje over kasteel Het Tolhuys.